Prefiguration

Voor mij is het beste idee van 2014 het concept prefiguration. Een grote vraag voor activisten en optimistische burgers is steeds hoe we sociale verandering – of liever nog, een betere wereld – kunnen nastreven. Prefiguration, een concept dat wetenschappelijk is uitgewerkt door de Belgisch-Amerikaanse antropologe Marianne Maeckelbergh, werpt nieuw licht op deze vraag.

Maeckelbergh doet onderzoek naar sociale bewegingen, waaronder de zogenaamde alterglobalization-beweging. Zij ziet een wezenlijke verschuiving in de manier waarop hedendaagse bewegingen sociale verandering nastreven, waarbij prefiguration een belangrijke rol speelt. Simpel gezegd betekent prefiguration dat het pad op weg naar je einddoel moet overeenkomen met het doel zelf. Dus als je bijvoorbeeld een niet-kapitalistische economie nastreeft, kan je nu al begin-nen door op lokale schaal een deeleconomie op te zetten, of weggeefwinkels. Of als je een meer democratische, minder hiërarchische vorm van samenleven nastreeft, kan je in je eigen kring experimenteren met nieuwe processen van besluitvorming, zonder gecentraliseerd leiderschap (zoals binnen de Occupy-beweging het geval was).

Eerdere sociale bewegingen richtten zich vaak op het veranderen van gevestigde machtsstructuren, zoals de natie-staat, politieke partijen of de VN. Binnen de alterglobalization-beweging wil men nog steeds de mondiale politiek veranderen, maar begint men bij de eigen organisatie- en omgangsvormen. Sociale verandering hoeft niet vanuit ‘het systeem’ van die gevestigde instanties te komen. Als we een betere wereld willen scheppen, hoeven we ons niet direct te richten op het veranderen van grote politieke structuren, of het veroveren van de macht via verkiezingen of revolutie. We kunnen juist beter eerst op kleinere schaal in de praktijk laten zien dat een andere wereld mogelijk is.

Anno 2014 lijken veel gevestigde structuren onveranderlijk. Kunnen wij überhaupt invloed uitoefenen op de samenleving of de organisaties waar we deel van uitmaken? Bijna niemand gelooft nog in revoluties, maar ook de traditionele vormen van politieke inspraak en vertegenwoordiging lijken uitgeput, en veel mensen voelen zich machteloos. Voor mij is prefiguration een bescheiden maar effectieve strategie om een betere wereld na te streven. Als we onze eigen samenleving of organisatie willen veranderen, kunnen en moeten we onze alledaagse manieren van doen herzien.

Zelf maak ik me vaak druk over ‘het systeem’ binnen de hedendaagse wetenschap: de vermarkting van kennisproductie, de obsessie met hiërarchische ranglijstjes, de ratrace om onderzoeksbeurzen en publicaties. Universiteiten worden geacht zich als bedrijven te gedragen, en onderzoekers moeten ondernemers worden. In het managerstijdperk kunnen de inspraakorganen weinig uithalen, en een revolutie onder overwerkte kennisboeren lijkt ook onwaarschijnlijk. Maar als ik vind dat de wetenschap niet volgens marktprincipes moet werken, kan ik dat in mijn eigen onderzoeksomgeving in de praktijk brengen. Mijn eigen utopische visie van de universiteit als community of scholars probeer ik op kleine schaal in het heden te realiseren, door onderlinge samenwerking boven competitie te plaatsen, en gemeenschappelijke intellectuele ontwikkeling boven individuele prestatiedrang. In plaats van alleen maar te dromen of te wanhopen, kies ik prefiguration.

 

Rivke Jaffe is universitair hoofddocent Geografie, Planologie en Internationale Ontwikkelingsstudies aan de Universiteit van Amsterdam. Haar antropologische onderzoek richt zich op stedelijke vraagstukken, van milieuproblematiek tot criminaliteit. Ze is onlangs begonnen aan een grootschalig onderzoek, in vijf landen, naar neoliberale vormen van governance  rondom veiligheid en de veranderingen in burgerschap die daarmee gepaard gaan.