Maatschappelijk Verantwoord Innoveren

Je wilt naar buiten en je wilt droog blijven, maar het regent. Je zult moeten kiezen of besluiten wat je eigenlijk belangrijker vindt: droog blijven of nat worden, buiten of binnen zijn? Met een paraplu hoeven we geen keuzen te maken. We kunnen naar buiten in de regen en toch droog blijven. We hebben de wereld veranderd, haar verrijkt met een vinding (innovatie), zodat we ons keuzeprobleem konden oplossen zonder iets af te doen van wat we belangrijk vinden. Als er een fikse wind opsteekt keert ons dilemma echter terug, want een gewone paraplu overleeft de storm niet. In Delft is een type paraplu ontwikkeld (de Senz) die door een uitgekiend aerodynamisch ontwerp een storm aankan en zijn regenbeschermende functionaliteit dus behoudt in extreme weersomstandigheden.

Dit is een simpel voorbeeld van een dilemmatische keuze. Met het woord ‘dilemma’ wordt echter meestal een meer zwaarwegend (moreel of maatschappelijk) keuzeprobleem aangeduid dat de eigenschap heeft dat de opties waaruit gekozen kan worden beiden een morele verplichting vormen.

Dilemmatische keuzen doen zich zeer vaak voor in ons privéleven en in het publieke leven. We willen bijvoorbeeld klimaatverandering tegengaan en economische groei bewerkstelligen, en nieuwe banen, we willen veiligheid tegen terreur en onze privacy verdedigen, we willen grote organisaties optuigen en tegelijk individuele verantwoordelijkheid borgen, we willen meer dan 40 uur werken en ook mantelzorgen, we willen duurzaam en veilig en betaalbaar vliegen. Al deze dingen willen we, maar het zijn geen grillen van voorbijgaande aard. Werkgelegenheid, veiligheid, privacy, duurzaamheid zijn geen consumentenpreferenties of bevliegingen. Ze verwijzen naar waarden waarachter rechtvaardigbare belangen liggen.

De ethiek heeft zich meer dan 2000 jaar blind gestaard op morele dilemma’s. De oplossing werd altijd gezocht in ons hoofd. Daar zetelen morele waarden, overtuigingen, verwachtingen, plichtsgevoelens, en voorkeuren. Als we die zouden kunnen veranderen, herschikken en prioriteren, dan kunnen we dilemma’s oplossen. Maar zoals het voorbeeld van de paraplu duidelijk maakt, kunnen we ook proberen de wereld te veranderen, zodat we meer waar kunnen maken van onze verplichtingen. Dat is de kern van het idee van maatschappelijk verantwoord innoveren. En het is een idee dat op dit moment door Europa waart, al was het maar omdat de Europese Commissie er met haar grote Research and Development-programma Horizon2020 (dat in 2014) begon zo’n slordige 500 miljoen voor heeft uitgetrokken. Innovaties zijn leuk, en er is een aardige cent mee te verdienen, mensen willen er voor in de rij gaan liggen, maar innovaties kunnen ook de sleutel bevatten tot de oplossing van grote maatschappelijke vraagstukken. Als ze dat doen spreken we van maatschappelijk verantwoorde innovaties.

 

Jeroen van den Hoven is professor Ethiek en Technologie aan de TU Delft. Hij is hoofdredacteur van het tijdschrift “Ethics and Information Technology” en was de eerste wetenschappelijk directeur van 3TU.Ethics (2007-2013). Hij won in 2009 de World Technology Award for Ethics en de IFIP-prijs voor ICT en Maatschappij.