Laat gewone burgers meedenken over nut en noodzaak van extra veiligheidsmaatregelen

De zorg aan gewone Nederlanders, zoals jongeren met problemen, is de afgelopen decennia zwaar geprofessionaliseerd. Dit zal hopelijk (echte gegevens over de opbrengst van al die professionele zorg ontbreken) geleid hebben tot een kwalitatief betere zorg voor diegenen die dat nodig hebben. We zien echter ook dat incidenten leiden tot de risicoregelreflex, de neiging om elk risico dicht te timmeren door extra veiligheidsmaatregelen. Dit betekent heel concreet dat onder andere vanwege de angst voor persoonlijke aansprakelijkheid jeugdzorgverleners veel sneller besluiten tot bijvoorbeeld uithuisplaatsing. Zoals elke veiligheidsmaatregel heeft ook uithuisplaatsing bewezen negatieve effecten, in dit geval traumatiseert het de jongeren die het betreft met, statistisch gesproken, negatieve effecten op de lange termijn. Laat er geen misverstand bestaan: bij een echte dreiging voor het welzijn van kinderen moet soms tot uithuisplaatsing besloten worden. Dramatische incidenten als ‘het meisje van Nulde’ of ‘Savanna’ laten dat wel zien. Het punt is echter dat professionals de neiging hebben ‘aan de veilige kant’ te blijven door veel sneller dan vroeger tot deze drastische veiligheidsmaatregel te kiezen en daarmee statistisch gesproken meer schade veroorzaken dan nodig.

Uit Engeland kunnen we een briljant idee halen: betrek gewone burgers bij veiligheidsafwegingen. Daar worden voor ingrijpende beslissingen in de jeugdzorg commissies gevormd waarbij een paar professionals samen met een paar ‘gewone burgers’ tot een besluit moeten komen. Het blijkt dat de aanwezigheid van boerenverstand en burgermoed leidt tot een meer afgewogen beslissing, waardoor minder kinderen uithuisgeplaatst hoeven te worden.

Dit idee kan veel breder in het veiligheidsdomein worden toegepast om de risicoregelreflex te beheersen. Laat gewone burgers meedenken over nut en noodzaak van extra veiligheidsmaatregelen. Onderzoek vanuit Crisislab liet bijvoorbeeld zien dat gewone treinreizigers in een overweldigende meerderheid van bijna 90% niet hadden besloten tot de disproportionele investering van 400 miljoen voor het tijdelijk invoeren van het Automatische Trein Beïnvloedingssyteem ATB-vv op het Nederlandse spoor naar aanleiding van de Amsterdamse ontsporing.

Toch is niet iedereen enthousiast: professionals hebben veelal last van de zogenaamde wet van de woekerende professionalisering die stelt dat zij de neiging hebben om steeds meer verantwoordelijkheid van de samenleving naar zich toe te trekken en steeds meer kwaliteitseisen voor hun eigen handelen op te stellen – ook al helpt dat de samenleving helemaal niet beter. Bestuurders hebben vaak een onjuist beeld van de burger waarvan ze denken dat die slechts een NIMBY is die risico’s structureel overschat. Niets is dus minder waar en daarom is het tijd dit beste idee tot leven te brengen.

 

Ira Helsloot is hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit Nijmegen en voorzitter van de stichting Crisislab.