Een Europees Burgerlijk Wetboek

Traditioneel regelt het privaatrecht de verhouding tussen burgers onderling. Burgerlijk recht (privaatrecht) in nationale wetboeken (zoals het Nederlandse Burgerlijk Wetboek) is al vele eeuwen sterk nationaal georiënteerd: er is een Nederlands, een Duits, een Frans Burgerlijk Wetboek (Engeland doet hier overigens niet aan mee, in de common law-landen ontbreekt deze codificatiedrift). Op dit gebied zijn diverse trends te onderscheiden; allereerst is er de ontwikkeling van Europees (grensoverschrijdend) privaatrecht, en wellicht een Europees Burgerlijk wetboek; daarnaast is er de nadruk op de maatstaven van redelijkheid en billijkheid bij de toepassing van het privaatrecht in concrete gevallen. Ook is tegenwoordig het consumentenrecht een belangrijk deel van het privaatrecht: bescherming van de consument komt tot uiting in tal van gedetailleerde regels. Het is de vraag hoe lang nationale wetboeken nog een functie hebben. Burgers gaan steeds meer landsgrenzen overschrijden, vooral met internet. Internettransacties worden steeds belangrijker.

Hoe moet het privaatrecht daarmee omgaan? Elke lidstaat heeft nationaal recht voor internetkoop, naast deels EU-geharmoniseerd regulier kooprecht en bijzondere regels (die in de hele EU gelden) voor informatieverplichtingen van handelaars en bedenktijden. Maar er ontbreekt nog veel: er zijn minstens 28 verschillende nationale stelsels die internetkoop regelen, er is het internationaal privaatrecht dat regelt welk recht van toepassing is op een grensoverschrijdende internettransactie en een Europese verordening die regelt welke rechter bevoegd is. Er is geen Europees betaalsysteem voor internetkoop (geen interne markt voor online betalen, zie SC 23 september 2014 p. 6). Er is geen Europees geschillenbeslechtingsysteem, ondanks richtlijnen en verordeningen over ADR (alternative dispute resolution) en ODR (online). Er zijn taalproblemen, toegankelijkheidsproblemen, en verschillen in sancties. Alhoewel juristen het erover eens zijn – min of meer – dat er algemene Europese regels voor burgerlijk recht kunnen worden geformuleerd (er is een draft en een concept-verordening), lijkt een Europees Burgerlijk Wetboek er niet te komen, hooguit enige harmonisatie door middel van een optioneel instrument (een rechtsstelsel ter keuze) voor internetkoop (in welke taal?). Willen politici en beleidsmakers hun nationale burgerlijk recht niet kwijt?

De bekende jurist Von Savigny (1779-1861) schetste de ontwikkeling van het burgerlijk recht als volgt. Het gewoonterecht van een volk lijkt het begin te zijn geweest. Daarna zorgen juristen voor meer abstracte en complexe regels op basis van gewoonte en gebruik. In het derde stadium staat het abstracte rechtssysteem voorop en is er geen band meer met de oorspronkelijke bron van burgerlijk recht. Het is tijd voor een nieuwe stap in deze ontwikkeling. Als er een interne Europese markt bestaat en burgers vrijelijk de voordelen van een grote Europese ruimte zonder landsgrenzen moeten kunnen gebruiken, moet het maar eens afgelopen zijn met alle kleine en grote belemmeringen voor grensoverschrijdend contracteren. Internetkoop is daarbij een eerste belangrijke stap. Op naar een eenvoudige, begrijpelijke, eenduidige en eenvormige koopregeling met simpele betaalstructuren en duidelijke regels voor retourzendingen en klachten.

 

 

 

Jac Rinkes (1959) is hoogleraar privaatrecht aan de Open Universiteit en hoogleraar Europees en vergelijkend verzekeringsrecht, Universiteit van Amsterdam.