Door de geschiedenis gaan

In de kunst is het een populair thema: een toevallige ontmoeting die de loop van een leven verandert. De bereidheid om een ander zomaar aan onze zijde toe te laten, noemen we zelfbeschikking of lotsbestemming. In The Cats of Mirikitani, een documentaire uit 2006, zien we de New Yorkse filmmaakster Linda Hattendorf een fascinatie opvatten voor een Japanse man die op straat leeft. Rillend van de kou zit de tachtiger te schetsen: kromgetrokken met de jaren, weggedoken in een duffelse jas, een rode baret op zijn hoofd. De schim van een zwerver, verdwaald in de moderne tijd. Af en toe komt de filmster langs en praten ze over zijn werk. Met indringende kleuren schetst hij katten, het leven in een interneringskamp en vallende bommen. Hij mompelt er van alles bij, maar de vrouw krijgt weinig greep op de realiteit achter die beelden. Alleen dat hij in Californië ter wereld kwam en een deel van zijn jeugd in Hiroshima doorbracht. Nadat de oorlog was uitgebroken, zetten de Amerikanen hem en zijn familie vast in een interneringskamp. Alle Japanse onderdanen werden ineens als potentiële vijanden beschouwd - ongeveer zoals de moslims nu. Eenmaal vrij leefde hij van baantje naar baantje, zonder papieren. Een stateloze ingezetene, die geen aansluiting meer kreeg met zijn vooroorlogse carrière als toonaangevend kunstenaar.

Het zijn de aanslagen van 9/11 die zijn leven veranderen. Op het moment dat de vliegtuigen de Twin Towers binnendringen, is Hattendorf toevallig aan het filmen. We zien overal wegvluchtende mensen en witte rookwolken. Alleen Jimmy Mirikitani blijft rustig doortekenen. Hij heeft het allemaal al eens eerder gezien, zegt hij. De Amerikanen vindt hij slecht: het is allemaal hun eigen schuld. Omdat het gevaarlijk is op straat te blijven, neemt de documentairemaakster de oude man op in haar flat. In de maanden daarna probeert zij zijn verleden te reconstrueren. In het archief vindt zij een dossier met foto’s waarop hij poseert als de veelbelovende kunstenaar van weleer. Ze komt zijn zusje op het spoor, die nog blijkt te leven. Ze leert over de interneringskampen voor Japanners en de financiële compensatie die zij later van de Amerikaanse overheid ontvingen. Ze achterhaalt dat Jimmy allang weer recht heeft op het staatsburgerschap. Zij geeft hem zijn historie terug en helpt hem zijn plek te hervinden in de samenleving. Hij krijgt bijstand en een eigen flat, en gaat tekenles geven aan ouderen. Langzaam hervindt Mirikitani zichzelf en zet hij zijn artistieke carrière van destijds voort. Zijn gebogen loop schudt hij af. Hij wordt opnieuw meester over zijn bestaan. Pas dan, als hij weer vaste grond onder de voeten heeft en zijn leven als een puzzel op zijn plaats valt, durft hij de confrontatie met het verleden aan. Met lotgenoten bezoekt hij de oorlogskampen en confronteert hij zijn tekeningen met het trauma van toen. In de trein terug horen we hem mompelen: ‘I had to go through history.’ Het is een universele les, die zeker opgaat voor het jaar 2014.

 

Wim Willems (1951) is schrijver en hoogleraar Sociale Geschiedenis aan de Universiteit Leiden (Campus Den Haag). Hij publiceerde onder meer standaardwerken over zigeuners, Indische Nederlanders en andere migrantengroepen. Zijn meest recente boek is Van wie is de geschiedenis? (Bert Bakker 2013). Hij werkt momenteel aan een grote studie naar de vooroorlogse geschiedenis van Joodse families in Scheveningen / Den Haag.