De waarde van een slechte herinnering

In de film Eternal sunshine of the spotless mind van regisseur Michel Gondry maken we kennis met het personage Joel dat met een vreemd probleem geconfronteerd wordt: zijn voormalige vriendin Clementine heeft haar herinneringen aan hun relatie door een chirurgische ingreep ongedaan laten maken. Toen deze film in 2004 uitkwam, leek ze fictie; een verzinsel van een fantasierijke geest. Tien jaar later blijkt het een keiharde realiteit. De Amerikaanse neurowetenschappers Xu Liu en Steve Ramirez maken inmiddels gebruik van de optogenetics; een techniek waarmee individuele neuronen door lichtstralen kunnen worden beïnvloed. Hiermee is het hen gelukt om bepaalde herinneringen in ratten systematisch in of uit te schakelen. Werkt hetzelfde mechanisme ook bij mensen? Dat valt nog te bezien, maar ik twijfel er niet aan dat dit binnen enkele jaren haalbaar is. In dat geval kunnen we de architect van onze eigen biografie worden.

Ik ben maar matig benieuwd naar de maatschappelijke discussie die ongetwijfeld als gevolg hiervan zal losbranden. Uiteraard zullen grote aantallen burgers dit helemaal niks vinden, omdat bijvoorbeeld: (1) werkgevers de techniek zouden kunnen gebruiken om hun werknemers te manipuleren; (2) dit verschijnsel niet is opgenomen in de Bijbel of een ander religieus boek; (3) het gewoon niet ouderwets genoeg is. De kans is dus groot dat de techniek in een aantal landen verboden wordt. Geïnteresseerden moeten dan naar het buitenland uitwijken, alwaar zij voor veel geld aan hun geheugen kunnen laten sleutelen.

Maar willen wij dit überhaupt? Deze vraag lijkt mij interessanter dan de ethische kwestie. Enerzijds hebben sommigen helaas herinneringen die veel sterker zijn dan die mensen zelf en die een gelukkig leven in de weg staan, denk hierbij aan oorlogservaringen, verkrachting, seksueel misbruik of (andere) kindertrauma’s. In emotioneel en mentaal opzicht lijkt het mij voor deze mensen van levensbelang dat ze mogelijkheid hebben om de verantwoordelijke herinneringen te elimineren!

Anderzijds betekent dit niet per se dat alle slechte herinneringen ook daadwerkelijk slecht zijn. Diverse sporters en artiesten rapporteren immers dat ze het meeste hebben geleerd van hun nederlagen! Achter zulke uitspraken blijkt meer te zitten dan het vergoelijken van het eigen falen. Vooral negatieve gebeurtenissen maken iemand wilskrachtiger, daadkrachtiger, realistischer of geduldiger. Kortom: uiteindelijk wordt een persoon hierdoor een beter mens!

Het groeiend inzicht dat ons bestaan beperkt is, helpt ons het leven te koesteren en bewuster te genieten. Ook de gedachte aan een mogelijke verlating door onze partner helpt ons om zijn/haar rol te (her-)waarderen. Op dezelfde manier zou de mogelijkheid onze herinneringen doelgericht kwijt te raken ons duidelijk kunnen maken waar we ze voor hebben. Ze houden ons bijvoorbeeld helder voor ogen waartoe we ook nog in staat waren of zijn, en wat de aanleiding was dat we geworden zijn wie we zijn. Bovendien scheppen negatieve herinneringen een helder beeld van wat we niet willen. Zo worden we ons bewust van de manier waarop onze realiteit er ook positief uit kan zien en wat onze opties zijn. Kortom: een mogelijk verlies verhoogt de waarde van datgene wat verloren dreigt te raken.

Voortbordurend op deze stelling denk ik dan ook dat het succes van de optogenetics aanleiding zal geven om stil te staan bij de o zo belangrijke en constructieve rol van onze slechte herinneringen. Dus: lang leve de nederlaag, inclusief onze herinneringen er aan!


 

 

Prof. Dr. Bernhard Hommel is sinds 1999 hoogleraar Algemene Psychologie aan de Universiteit Leiden en medeoprichter van het Leiden Institute for Brain & Cognition (LIBC). Zijn onderzoek richt zich op cognitieve, neurale en neurochemische mechanismen van de menselijke aandacht en actiecontrole. Hij doet ook onderzoek naar emotie, creativiteit en religie.