De ontdekking van de toekomst

In de psychologie is het verleden van groot belang als het gaat om het verklaren en begrijpen van het heden. Dat is al begonnen met Freud, die aan het verleden een alles verklarende rol geeft, waarbij de therapie bestaat uit het reconstrueren van het verleden via een emotioneel correctieve ervaring, zoals hij dat noemt. Ook andere scholen in de psychologie, de gedragstherapie, de systeemtherapie, gaan ervan uit dat het verleden bepalend is voor het verklaren van ons gedrag. In de diagnostiek gaat het dan ook om het heel precies uitpluizen van eerdere ervaringen om zo inzicht te geven in het probleem van nu. Ook in de biografie van veel mensen speelt het verleden zo’n verklarende rol.

Maar klopt dat wel? Vanuit de positieve psychologie, met name door Martin Seligman, worden daar vraagtekens bij gezet. Is de toekomst niet veel méér bepalend voor ons gedrag? Iedereen heeft voor zichzelf interne cognitieve representaties opgebouwd van een aantal toekomstscenario’s. Dat zijn deels bewuste en deels onbewuste ideeën over hoe iemand zich de eigen toekomst voorstelt. Waar je woont, met wat voor iemand (of alleen), met of zonder kinderen, wat voor werk en wat er gebeurt in de vrije tijd. Dat zijn de wat minder sterk uitgesproken gedachten over de toekomst. Soms zijn die ideeën heel expliciet en vormgegeven in ambities om een bepaald beroep uit te oefenen, zoals dokter, journalist of musicus, of om in een bepaald land te wonen.

Dit prospectieve denken zou wel eens veel meer ons gedrag kunnen bepalen en zou wel eens een veel sterkere motiverende kracht kunnen zijn in ons leven. Waarom leest u dit stukje? Ter compensatie van een gebeurtenis uit het verleden? Geconditioneerd in uw opvoeding om dit te lezen? Of leest u dit omdat u denkt dat u er misschien wat aan heeft voor uw toekomst? Dat het u een leuk idee geeft? Waarom blijft u zich ontwikkelen? Toch vooral om te anticiperen op een veranderende wereld die in de toekomst steeds weer andere vaardigheden en kennis vergt om met plezier in het leven te staan.

Die ontdekking: dat de toekomst veel belangrijker is dan het verleden, meer verklaart van wie we zijn, meer verklaart van ons gedrag, meer een impuls vormt voor onze acties, is een volledig nieuw inzicht in de wetenschap van de psychologie en zal de psychologie en ons inzicht in onze motieven ingrijpend veranderen.

Jan Auke Walburg is hoogleraar positieve psychologie aan de Universiteit Twente. Tot begin 2014 was hij directeur van het Nationaal instituut voor geestelijke gezondheid; het Trimbos-instituut. Daarvoor leidde hij verschillende organisaties op het gebied van de geestelijke gezondheid en was hij hoogleraar Kwaliteit van zorg aan de Erasmus Universiteit en de Technische Universiteit Eindhoven. Hij publiceerde verschillende boeken.