Weg met de fantoompijn

Nog nooit heeft de Westerse mens zoveel welvaart gekend als nu. Ook waren er niet eerder in de geschiedenis zoveel mogelijkheden voor burgers om zich te ontplooien. De barometer van het geluk wijst constant een hoge waarde aan, dus geven jong en oud hun leven een forse voldoende. De paradox is dat de gemiddelde burger veel minder tevreden is over de samenleving op zich, uit angst dat alles op den duur minder zal worden. Door wat mensen om zich heen zien, denken ze hun greep op de toekomst te verliezen. Dat leidt tot vrees voor migranten, terrorisme en de islam. Zij vormen de symbolen van dat proces. Wanneer we op de media en op politici afgaan, zijn we ons niet voldoende bewust van dat gevoel van (be)dreiging. Het lijkt wel alsof de samenleving zich collectief inbeeldt ziek te zijn, wat zich uit in stress, hysterie en angst. Uitspraken van gezaghebbende instanties maken het er niet beter op.

Het verlangen naar de overzichtelijkheid van ooit lijkt wijdverbreid. Mensen hebben het gevoel daarvan afgesneden te zijn, wat fantoompijn veroorzaakt. Zij stellen niet zichzelf verantwoordelijk, maar wijzen naar anderen. Een zichtbare veroorzaker is de niet-geïntegreerde migrant. Sinds de moord op Theo van Gogh in 2004 is er in Nederland geen extremistische aanslag meer gepleegd met een beroep op Allah. Toch waart het (internationale) terrorisme rond als een spook. In Nederland staan allerlei regels voor de bescherming van privacy onder druk, terwijl vooral moslims in andere landen het slachtoffer zijn van geweld. In die Westerse obsessie met veiligheid wordt niet langer de weerbaarheid van burgers benadrukt, maar hun kwetsbaarheid. Angst ligt als een olievlies op de oppervlakte van de samenleving. Dat leidt tot maatschappelijke stuiptrekkingen en pleidooien voor de waarden en normen van voorheen. Er zou net als vroeger meer behoefte zijn aan respect, gezagshandhaving, daadkracht en gemeenschapsgevoel. Alsof de vooruitgang in technologie, globalisering en mobiliteit valt te bezweren met restauratie. 

Als reactie op de toegenomen welvaart is een preoccupatie ontstaan met de angst voor verlies. De prijs die we betalen voor het proces van modernisering is intussen onontkoombaar. Dat ervaren ook migranten. Hun verplaatsing heeft tot transformaties geleid die om heroriëntatie vragen. Intussen kan een samenleving die zijn internationale vleugels steeds verder uitslaat, het zich niet permitteren in de eigen achtertuin wantrouwig te staan tegenover nieuwkomers. De fantoompijn zullen we met verstand moeten bestrijden, de enige manier om ons gevoel van kwetsbaarheid te overwinnen.