Het vermijden van verrassingen

De cognitieve neurowetenschap probeert te doorgronden hoe de hersenactiviteit van een bepaalde persoon samenvalt met ervaringen van deze persoon uit het verleden, het heden en de toekomst. Ideeën uit deze relatief nieuwe wetenschap komen voort uit de gedragswetenschappen, de medische wetenschappen, maar ook uit de wiskunde. Een bekende wiskundige theorie, de dynamische systeemtheorie, lijkt de deur te openen om tot een allesomvattende theorie over de werking van de hersenen te komen. De dynamische systeemtheorie onderzoekt namelijk omstandigheden waarbij deterministische chaos optreedt en onderzoekt welke eigenschappen die chaos heeft. Het begrip deterministische chaos betekent hier dat de schijnbare wanorde – zoals de activiteit in onze hersenen – toch exact bepaald is en geordend tot stand komt volgens een algoritme oftewel rekenregel. Gebaseerd op wiskundige principes van Bayes (al stammende uit 1763) probeert prof. Karl Friston uit Londen een allesomvattende rekenregel te formuleren waaraan alle hersenprocessen onderworpen zijn, namelijk het minimaliseren van verrassingen. Dit theoretische principe, bekend onder de naam Free energy, zegt dat de minimalisatie van verrassingen, oftewel voorspellingsfouten over het waarnemen van de wereld, op een directe manier onze acties aansturen. Simpel gezegd: in ons brein wordt op elk moment een verwachting van de gebeurtenissen in de wereld (prior beliefs) gecombineerd met de beschikbare informatie uit onze zintuigen (likelihood) en dit tezamen bepaalt hoe we de wereld waarnemen (posterior). Onze acties komen vervolgens tot stand om aan deze verwachting te voldoen. Bijvoorbeeld, ik loop op een avond een Italiaanse koffiebar binnen. Jouw model van de wereld maakt dat het bestellen van een espresso nu de hoogste verwachting heeft. De ober knikt goedkeurend, de espresso smaakt heerlijk en de volgende keer komt deze bestelling wederom uit mijn brein tevoorschijn als de te verwachten handeling. Het nieuwe accent van 2013 is dat deze theorie wordt gebruikt om traditionele ideeën over psychologisch gedrag op een nieuwe, allesomvattende manier uit te werken. Neem bijvoorbeeld de vaak geopperde veronderstelling dat beloningen ons gedrag sturen; het zogenaamde reinforcement learning principe, voortkomende uit het behaviorisme. Free energyzegt ook dat in het verleden beloonde handelingen, zoals het drinken van een espresso vanwege opwekkende cafeïne-effecten, vaker zullen voortkomen, omdat deze handelingen namelijk het beste voorspelbaar zijn en dus tot de kleinste verrassing zullen leiden. Persoonlijk ben ik zeer benieuwd in hoeverre de psychologie bereid is te aanvaarden dat ons menselijk handelen terug te leiden is tot één allesomvattend principe, namelijk het vermijden van verrassingen over de te ervaren gebeurtenissen in de wereld.