Geven in plaats van verkopen

Ik moet bekennen dat ik nog nooit van Amanda Palmer had gehoord, maar sinds haar TED Talk van februari 2013 staat ze onuitwisbaar op mijn netvlies. Het kernprobleem van onze vroeg 21e-eeuwse samenleving is gelegen in de universele toepassing van één economisch marktmodel op alle terreinen van het bestaan. Het resultaat is een systematische omkering van de verhouding tussen middel en doel. Zaken als gezondheidszorg, kunst, onderwijs of wetenschappelijk onderzoek functioneren binnen dit model niet als doelen die we nastreven en die natuurlijk geld kosten, maar als middelen tot een ander doel, namelijk winstmaximalisatie. De geldstroom zou principieel dienstbaar moeten zijn aan zaken van intrinsieke waarde: goede ziekenhuizen, goede kunst, goede muziek, goed wetenschappelijk onderzoek, goede kennisoverdracht, enzovoort. Deze volgorde is echter omgedraaid: we hebben het middel tot doel verheven en het doel gereduceerd tot middel. Binnen die logica is de kwaliteit van het gebodene (het “product”) een principieel irrelevante factor, met alle gevolgen van dien.

Zoals iedere ideologie presenteert ook die van het universele marktprincipe zichzelf als de enige reële mogelijkheid: “zo werkt het nu eenmaal”. Totdat het ook anders blijkt te kunnen werken. Amanda Palmer laat zien wat er kan gebeuren als iemand de moed en creativiteit heeft om out of the box te denken en iets te doen wat binnen het dominante denkkader als volstrekt onmogelijk en krankzinnig wordt beschouwd. In plaats van haar muziek tegen geld te verkopen, besloot ze die aan haar fans te geven en hen daarbij te vragen om een vrijwillige bijdrage. Deze radicale omkering van het marktprincipe bleek verrassend succesvol te zijn – tot ontzetting van de muziekindustrie.

Wat is hier aan de hand? De logica van egoïsme wordt vervangen door een logica van generositeit: als je mensen iets geeft, willen ze graag iets terugdoen, ook als ze dat niet hoeven. En nog fundamenteler: de logica van angst maakt plaats voor een logica van vertrouwen. Crowd surfing is Palmers favoriete metafoor (ze springt tijdens concerten languit het publiek in, om te worden opgevangen door haar fans), en ooit demonstreerde ze dit zelfde principe zelfs op Ninja Master Level, door publiekelijk te strippen en de fans haar lichaam te laten beschilderen. I trust you this much. Should I? Show me…

Zover zal ik als hoogleraar niet gaan ☺. Maar in alle segmenten van onze marktsamenleving – inclusief mijn werkterrein, dat van onderwijs en onderzoek in de humaniora – valt veel inspiratie te putten uit het grondprincipe van Palmers Umwertung aller Werte.