Een goed idee voor de behandeling van kanker … achteraf gezien

Het beste idee van dit jaar op het gebied van kankeronderzoek is: … Ik moet de lezer in eerste instantie teleurstellen, want dat is eigenlijk niet zo eenvoudig te zeggen. Onderzoek naar de biologie van kanker leidt tot veel goede ideeën voor bijvoorbeeld de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen, maar het duurt minstens een aantal jaren van onderzoek voordat een idee is gematerialiseerd in het laboratorium. Vervolgens zijn weer enige jaren nodig voor verdere ontwikkeling, tot aan het moment dat het idee zijn werkelijke waarde heeft kunnen bewijzen in de kliniek. Dan pas blijkt of het idee goed was en bijdraagt aan de genezing van kanker. Vaak duurt het lang voordat een idee wetenschappelijk bevestigd kan worden, omdat het kennisniveau en het techniekniveau hiervoor eerst moeten toenemen. Hieronder volgen enige voorbeelden.

In de 19e eeuw hebben onderzoekers al gepostuleerd dat het ontstaan van kanker te maken heeft met ontspoorde groei van stamcellen en afwijkende orgaanvorming. De huidige populaire ‘kankerstamcelhypothese’ sluit hierop aan, welke veronderstelt dat kanker ontstaat vanuit genetische en door de micro-omgeving gestuurde veranderingen in normale stamcellen, die vervolgens kwaadaardige orgaanstructuren gaan vormen (tumoren). Kankerstamcellen liggen aldus aan de basis van de tumorgroei en het therapeutisch elimineren van deze fractie tumorcellen lijkt een veelbelovend idee, dat nu nog getoetst moet worden in de kliniek.

Een verband tussen goede darmwerking en ziekte werd door Hippocrates, de grondlegger van de moderne geneeskunde, meer dan 2000 jaar geleden gelegd. Dit jaar is experimenteel bewijs gepubliceerd dat een oorzaak legt tussen de samenstelling van onze darmflora, ook microbioom genoemd, en het ontstaan van leverkanker (Yoshimota S. et al. Nature 2013). De darmflora bestaat uit enorme hoeveelheden bacteriën die ons helpen bij o.a. de spijsvertering. Verstoringen in het microbioom blijken veroorzaakt te worden door ongezond eetgedrag dat de groei van schadelijke darmbacteriën bevordert. Deze veroorzaken DNA-schade en ontstekingsreacties, met kwaadaardige gevolgen. Het creëren van een gezond microbioom door goede voeding of selectieve antibiotica lijkt een goed idee te zijn.

Echter, de meeste opwinding dit jaar is voortgekomen uit een oud idee (van rond 1850) om het immuunsysteem te activeren tegen kankercellen in patiënten. Recent zijn veelbelovende resultaten verkregen met een therapeutisch antilichaam tegen PD-1 in patiënten met huidkanker (melanoom) en andere tumortypen. (Topalian SL et al. NEJM 2012; Lipson EJ et al. CCR 2013). Hierdoor worden kankercellen weer ‘zichtbaar gemaakt’ voor het immuunsysteem en opgeruimd. Wellicht het beste idee dit jaar, retrospectief, dat wel.