De nieuwe vinger Gods

Onder het pseudoniem Cornelis Paradijs publiceerde Frederik van Eeden in 1905 zijn Grassprietjes, satirische gedichten op negentiende-eeuwse domineesdichters als Nicolaas Beets en J.J.L. ten Kate. Hij gaf ze als motto ‘Vinger Gods wat zijt gij groot’ mee. Menig cartoonist zag die vinger voor zich en kon het niet laten om hem te tekenen: een vinger van reuzenformaat die vanuit de hemel intimiderend gericht was op een klein mannetje. Het mannetje deinst van schrik achteruit.

Dit is de toornige God die gelovigen gedurende eeuwen boven zich hebben gevoeld, altijd door Hem gadegeslagen, altijd met die vinger beoordeeld aan de hand van regels, geboden en taboes. Aan die vinger en het oog dat erbij hoorde, was niet te ontkomen. Je hoefde hem niet te zien om hem te voelen.

De vinger Gods was als het Panopticum, de ronde gevangenis waar één cipier alle cellen kon overzien, in het begin van de negentiende eeuw bedacht door de utilitaire idealist Jeremy Bentham. Het idee was dat men de gevangene zo het beste in de gaten kon houden, kon observeren en daarna kon dresseren. Hij werd altijd gezien. Het Panopticum werd het symbool van de alziende totalitaire samenleving die de mens wilde disciplineren.

We dachten het oog en de vinger Gods achter ons gelaten te hebben, net als de gevangenis in de vorm van een Panopticum. We dachten ook dat het totalitaire oog van Big Brother uit George Orwells 1984 sciencefiction zou blijven. Maar de onthullingen van Edward Snowden, de voormalige employé van de Amerikaanse National Security Agency (NSA), hebben ons uit de droom geholpen.

Het idee van het jaar 2013 is ons opgedrongen: 2013 is het jaar dat de NSA de rol van God heeft overgenomen en zichzelf het recht heeft toegekend om alles en iedereen – van individuen tot ambassades, van ministeries tot liefdadigheidsverenigingen – via de telefoon, Facebook, internet, Google, Twitter en welke andere middelen ook in de gaten te houden. Dat de NSA dit al geruime tijd doet, werd door Snowden onthuld.

God is terug in de gedaante van de Amerikaanse inlichtingendienst. Hij is net zo anoniem als de Bijbelse God. Hij heeft dezelfde intimiderende bedoeling, onder het mom het beste met iedereen voor te hebben: ons zielenheil respectievelijk onze veiligheid.

Vrijheid en vrijwel onbelemmerde uitwisseling van gedachten en ideeën, dat was de bedoeling van de moderne communicatiemiddelen, zonder inbreuk te maken op de persoonlijke levenssfeer. Maar ze zijn een mixed blessing geworden: een bron van vrijheid én een wereldomspannend alziend Panopticum. De nieuwe vinger Gods.