2013: Het jaar van de burger

We bevinden ons in de overgang van de ene culturele praktijk naar de andere. Nog niet zo lang geleden waren individuele kunstenaars en intellectuelen belangrijke duiders van onze tijd. Ze lieten ons, vaak onbewust, een glimp zien van de toekomst.
 
De Duitse kunstenaar Joseph Beuys kende Holland’s Got Talent, Susan Boyle en de legio YouTube-artiesten nog niet toen hij zei: ‘Jeder Mensch ist ein Künstler’. Kunstenaars gaven inzicht in de samenleving, in onszelf, misleidden, creëerden begrip, provoceerden of, in het geval van Theo van Gogh, moesten hun kunst met de dood bekopen.
 
Van Goghs Submission ligt nog vers in het geheugen. Toch is er sindsdien iets wezenlijks veranderd. Individuele kunstenaars, politici of intellectuelen zijn niet meer de belangrijkste aanjagers van maatschappelijke veranderingen. Het zwaartepunt ligt nu bij de individuele burger die zich bedient van de macht en kracht van het toevallige collectief zoals dat dankzij internet tot stand kan komen.
 
De 20e eeuw was misschien de eeuw van de massa, maar die massa’s werden aangevoerd door een leider. Tegenwoordig wordt de stem van leiders minder gehoord en klinkt de roep van het ad hoc gecreëerde collectief luider. De uitspraak ‘Die Revolution frisst ihre Kinder’die Heiner Müller citeerde (van Danton) in zijn stuk Der Auftrag - Erinnerung an eine Revolution is ook nu nog pijnlijk actueel voor o.a. de initiatiefnemers van de opstanden in Tunesië en Egypte.
 
Steeds vaker organiseren burgers zich om de samenleving te heroveren op de grote spelers in de markt. Om zorg goedkoper te maken, onze economie duurzamer en onze politiek transparanter. Zo geven actieve burgers een nieuwe inhoud aan waarden als transparantie, verantwoordelijkheid en uitwisseling van ideeën. De oplossingen van een dergelijk collectief hoeven bovendien niet minder creatief te zijn: in Londen wekken winkelende Britten in een uitgebalanceerde choreografie energie op door speciaal ontworpen stoeptegels. In IJsland is onlangs een grondwet tot stand gekomen, waarvan niet eens duidelijk is wie de initiator is geweest. Door crowd sourcing is de grondwet het product van de ideeën van velen. Individueel eigenaarschap van ideeën, van heldendaden, van politieke stromingen en van uitvindingen is van minder groot belang, het wordt steeds meer duidelijk dat wij samen verantwoordelijk zijn voor deze wereld; delen is het nieuwe hebben. 2013 is officieel uitgeroepen tot Het Europees Jaar van de Burger en geeft daarmee ook publieke erkenning aan de idee van de onmisbare kracht van de actieve burger. Dat is niet voor niets. De toekomst is aan de burgers, aan de gedeelde waarden van het collectief.